Ik zit in Thailand tegenover mijn meditatieleraar Ahba, een Birmese boeddhistische monnik die in de jaren ’80 Myanmar uit vluchtte.

Na te voet honderden kilometers door de Thaise jungle te hebben afgelegd vestigde hij zich als abt in een klein houten kloostertje in ‘the middle of nowhere’ in Noord-Thailand.

Ahba woont nog steeds in dezelfde houten kuti (huisje) op het kloosterterrein. Inmiddels wel voorzien van stromend water, redelijk betrouwbare elektriciteit en, jawel, een airco.

Om hem heen is zijn klooster in de loop der jaren uitgegroeid tot een van de grootste kloosters van Noord-Thailand. Zijn Pali school (de taal van de oude boeddhistische geschriften die de monniken in zijn klooster bestuderen) is al jaren de nummer één van het land als het gaat om de behaalde resultaten tijdens de examens, wat hem een koninklijke onderscheiding heeft opgeleverd.

Toch is het niet om Pali te leren dat ik tegenover hem zit. Ik zit er omdat Ahba bij de beoefenaren van het boeddhistische pad in Thailand en Myanmar bekend staat als een befaamd meditatieleraar.

Monniken uit de wijde omgeving reizen soms dagen om hem eerbetoon te kunnen geven en hem om advies voor hun meditatie te vragen. Onder hen vermeende arahants en monniken die zelf gerespecteerd worden als grote meditatieleraren.

Het maakt daarbij niet uit wat voor meditatie-vorm ze beoefenen of wat de vragen zijn, Ahba is altijd uitstekend in staat om ze van persoonlijk advies of speciale kennis te voorzien.

In zijn onderwijs legt Ahba de nadruk op de beoefening van samatha-meditatie. Samatha betekent zoveel als kalmte en is synoniem aan concentratie (samādhi). Je kunt samatha-meditatie dan ook vertalen als concentratie-meditatie.

Samatha-meditatie is er op gericht je bewustzijn schoon te maken, te zuiveren. Een helder en zuiver bewustzijn is een voorwaarde voor het opkomen van wijsheid (paññā).

Ahba vergelijkt het met het schoonmaken van een raam. Als het raam vies is zie je niet wat er buiten gebeurt. Maak je het raam wat schoner dan kun je er wat beter doorheen kijken. Pas als het raam helemaal schoon en zuiver is kun je precies zien wat zich buiten afspeelt. Door middel van samatha-meditatie kalmeer en concentreer je je bewustzijn waardoor het zuiver en helder wordt en je de werkelijkheid kunt zien zoals die is.

Een ander voorbeeld dat in Myanmar vaak wordt gebruikt om samādhi te omschrijven is de vergelijking met bovenop de top van een berg staan. Bovenop de top van een berg heb je vrij uitzicht. Je kunt er in alle richtingen kijken en zowel datgene zien wat dichtbij is als veraf. Net zo is het met samādhi. Met samādhi zie je de kleinste fenomenen waaruit de werkelijkheid is opgebouwd en de onderlinge afhankelijkheid, de condities, die deze fenomenen met elkaar verbinden. Zowel in jezelf als in de ander. Zowel nu, als in het verleden en de toekomst. Zowel dichtbij als ver weg.

Zolang je dit niet met de ‘eigen ogen’ hebt gezien, zelf hebt ervaren, kun je het je niet voorstellen. Het zien van de werkelijkheid vanuit de eigen ervaring, dat is waar het om draait. Met samatha-meditatie ontwikkel je het fundament van waaruit dat mogelijk is.

Toch wordt in het Westen vaak wat laatdunkend over samatha-meditatie gedacht en makkelijk over samādhi gedaan. Het gaat in het boeddhisme immers om het bereiken van wijsheid (paññā). Daarom zou het beter zijn om gelijk te beginnen met vipassana-meditatie (inzichtmeditatie) en de ontwikkeling van samādhi door middel van samatha over te slaan. En als je al tijd aan samādhi besteedt dan is een paar keer diep doorademen wel genoeg.

Vaak wordt in dat licht selectief naar de sutta’s (leerredenen van de Boeddha) gekeken om aan te tonen dat de Boeddha ook vipassanā zonder samatha onderwees, en de beoefening van samatha eigenlijk helemaal niet nodig is.

Maar wie de sutta’s bestudeert ziet dat de Boeddha als het om meditatie gaat vrijwel altijd over samādhi spreekt, en dan meestal ook nog eens over jhāna (zeer hoge en zuivere niveaus van concentratie).

Argumenten tegen samatha-meditatie zijn meestal variaties op hetzelfde thema.

Ten eerste duurt het ontwikkelen van samādhi lang, misschien wel je hele leven, waardoor je geen tijd meer zou hebben voor vipassanā (inzicht).

Ten tweede zou samādhi potentieel een nieuwe hindernis op het pad kunnen worden omdat je in zulke prettige mentale zijnstoestanden terecht kunt komen dat je daar helemaal verzot op raakt en niet meer geneigd bent je verder te ontwikkelen.

Dat laatste risico klopt. Ten minste, als je van plan bent te gaan mediteren op basis van een online cursus, boek, of met behulp van een leraar die zelf niet de nodige verdieping heeft ervaren. Voor samatha-meditatie is echte persoonlijke begeleiding door iemand die verder is op het pad een absolute must.

Iemand die elke keer als je denkt dat je iets hebt bereikt, als je bijzondere dingen ziet, fijne gevoelens ervaart, je ‘ik’ vervaagt, telkens als je denkt dat je hoge concentratie of diep inzicht hebt bereikt, vriendelijk glimlacht en vanuit de eigen ervaring aan je terug kan geven dat dat allemaal leuk en aardig is maar dat je beter gewoon nog even door kunt gaan omdat je er nog lang niet bent.

Maar ook iemand die je persoonlijke valkuilen kan zien, je kan begeleiden als je er toch in bent gevallen, je kan inspireren en je soms een vleugje kan laten zien van wat er mogelijk is als je maar geduldig blijft mediteren.

Op zich zit er ook een kern van waarheid in de eerste gedachte ten aanzien van waarom samatha-meditatie beter niet beoefend kan worden. De ontwikkeling van samādhi is inderdaad niet gemakkelijk en het zou zomaar kunnen dat je er een aanzienlijk deel of zelfs je hele leven mee bezig bent. Alleen is het idee dat je het daarom dus maar beter kunt overslaan wat typisch voor onze huidige tijdsgeest die alles maar snel, snel, snel wil.

Samatha-meditatie is een langzaam slijpproces waar veel geduld (khanti), bewuste aandacht (sati), doorzettingsvermogen (viriya) en vertrouwen (saddhā) voor nodig is. Het is in dit geleidelijke slijpproces dat je het bewustzijn zuivert en heilzame kwaliteiten ontwikkelt.

Ahba schudt altijd glimlachend zijn hoofd als het gaat om mensen die een ongeduldig een kortere weg proberen te begaan in het meditatieproces. Er wordt veel gepraat over wijsheid en inzicht, alsof het voor het oprapen ligt. Woorden zijn gemakkelijk, zegt hij dan, doen is moeilijk. Waarschuwend adviseert hij niet naar mensen te luisteren die beweren dat het allemaal sneller kan. Verlangen naar inzicht, naar resultaat, is vandaag de dag de grootste hindernis in de boeddhistische beoefening.

Gewoon geduldig mediteren, adviseert Ahba, langzaam maar zeker, zonder te willen. De goede paramis (mentale kwaliteiten) die je in dit leven verwerft neem je gewoon mee naar je volgende leven. Deze kwaliteiten reizen als het ware met je mee.

Het is onze zeer beperkte waarneming van de relativiteit van tijd die voor ongeduld zorgt. Als je juist beoefent maakt het niet meer uit of het nog een dag, een jaar, een leven of honderd levens duurt. Je zult je doel uiteindelijk bereiken.

Er is nog een ander punt dat wellicht voor frictie zorgt als het gaat om samatha-meditatie. Je kunt het proces namelijk niet los zien van de rest van je leven.

Wil je het bewustzijn kalmeren en zuiveren dan zul je moeten leven op een manier die het opkomen van mentale hindernissen zoals wroeging en spijt voorkomt. Dat wil zeggen, je moet je moreel gedragen.

Moreel gedrag (sila) in dit kader wil zeggen dat je er op een steeds dieper niveau naar streeft je te houden aan de leefregels die de Boeddha adviseert: afzien van doden, afzien van stelen, afzien van seksueel wangedrag, afzien van verkeerd spreken (liegen, roddelen, grof taalgebruik of splitsend spreken), afzien van het gebruik van bedwelmende middelen die de aandacht verstoren (alcohol en drugs).

Als je dit op een steeds dieper niveau beoefent dan ontwikkel je ook in toenemende mate bewuste aandacht (sati). Zo verdiept en verfijnt je beoefening zich.

Sīla en sati zijn een voorwaarde en conditie voor samādhi. Ze vormen de vruchtbare grond waarin samādhi kan wortelen. De stilte en zuiverheid die zo kan groeien is de voorwaarde voor het tot bloei komen van wijsheid (paññā).

Ahba geeft het volgende voorbeeld. Als je een vies lichaam hebt, vol wratten, puisten en pus, en je hangt daar juwelen aan, is het dan plotseling een mooi lichaam? Nee. Stel je hebt een schoon lichaam, alles is puur en zuiver, is een dergelijk lichaam dan mooi ook al hangen er geen juwelen aan? Ja. En als je een dergelijk mooi lichaam met juwelen versiert wordt het nog mooier. Net zo is het met samatha en vipassanā (inzicht). Samatha maakt het bewustzijn en het lichaam schoon en zuiver, vipassanā zijn de kroonjuwelen. Als je alleen maar inzicht wil dan is het alsof je probeert de kroonjuwelen van wijsheid aan het onzuivere vieze bewustzijn te hangen.

Het is uiteindelijk het schone en gezuiverde bewustzijn dat vol liefde en compassie de wereld in kijkt en een werkelijke veilige haven voor alle wezens vormt.

Gewoon langzaam maar zeker samādhi ontwikkelen door het beoefenen van samatha-meditatie op buddho. Heel geduldig. Zo ontwikkel je een schoon en helder bewustzijn. Je zult concentratie bereiken en wijsheid komt dan vanzelf. Dat is wat Ahba onderwijst. En dat is waarom ik voor hem in de houten kuti zit.

Begin met mediteren

Over onze Redactie

Sinds 2017 werkt onze redactie er hard aan om iedereen de kans te geven kennis te maken met samatha-meditatie op buddho, een meditatiesysteem dat ons zelf veel goeds heeft gebracht. Naast het uitdragen van dit meditatiesysteem hopen wij een waardevolle bijdrage te leveren aan de kennis over het boeddhisme en boeddhistische meditatie, waarbij wij in onze publicaties de nadruk leggen op helderheid, kwaliteit en diepgang.

Nu je hier toch bent …

…Willen we je iets vragen. Deze website is gemaakt uit liefde voor het boeddhisme en boeddhistische meditatie. Wij streven er naar om het onderwijs van de Boeddha zo helder en correct mogelijk weer te geven en toegankelijk te maken voor iedereen die erin geïnteresseerd is, zonder commerciële bedoelingen.

Jij kunt ons hierbij helpen door een donatie te geven aan Stichting Buddho. Elk bedrag, klein of groot, is voor ons van grote waarde, en het kost je maar een minuutje van je tijd.

Met jouw steun kunnen wij onze bijdrage blijven leveren aan het behoud en de bescherming van de Dhamma.

Hartelijk dank voor je vrijgevigheid!

Doneer

Inspiratie in je inbox?

Schrijf je in en ontvang een bericht als wij nieuwe inhoud plaatsen.

Geen zorgen, we zullen je niet spammen.

De nieuwste berichten in je inbox? Schrijf je in op onze nieuwsbrief
(door je in te schrijven stem je in met ons privacybeleid)

Heb je een eigen website? Vergeet dan niet om onze inspanning te steunen door een link naar ons plaatsen.

Inspiratie in je inbox?

Schrijf je in en ontvang een bericht als wij nieuwe inhoud plaatsen.

Geen zorgen, we zullen je niet spammen.

De nieuwste berichten in je inbox? Schrijf je in op onze nieuwsbrief
(door je in te schrijven stem je in met ons privacybeleid)

Heb je een eigen website? Vergeet dan niet om onze inspanning te steunen door een link naar ons plaatsen.

Voordat je weggaat

Schrijf je in en ontvang een bericht als wij nieuwe inhoud plaatsen.

Geen zorgen, we zullen je niet spammen.

De nieuwste berichten in je inbox? Schrijf je in op onze nieuwsbrief
(door je in te schrijven stem je in met ons privacybeleid)

Heb je een eigen website? Vergeet dan niet om onze inspanning te steunen door een link naar ons plaatsen.

Stichting Buddho