Geschreven door Thānissaro Bhikkhu

Bewuste aandacht beoefenen betekent iets in gedachten houden. Juiste bewuste aandacht beoefenen betekent twee activiteiten in gedachten houden wat we hier tijdens het mediteren zullen doen.

De eerste is bij de adem aanwezig zijn. De Boeddha noemt dit het volgen van het lichaam in zichzelf. Met andere woorden, je denkt niet aan je lichaam in de context van de wereld: hoe het er voor andere mensen uitziet, hoe het er voor jou uitziet, of het sterk genoeg is om het werk te doen dat je wilt, hoe lang het nog zal meegaan. Wees er gewoon bij zoals het nu is: je gevoel van het lichaam hier. Het is iets waarvan je weet dat je het hier hebt. Zoals Ajahn Fuang zei, als je kunt twijfelen aan het feit dat je ademt, dan kun je aan alles twijfelen. Er zou helemaal niets zeker zijn in de wereld.

Dus concentreer je op iets dat zeker is. Je hebt het lichaam hier. Je hebt de adem die naar binnen komt, de adem die naar buiten gaat. Dat is een van de activiteiten van juiste bewuste aandacht: je herinneren om bij het gevoel van ademen te blijven in en op zichzelf.

De andere activiteit die de Boeddha noemt: “hebzucht en ellende met betrekking tot de wereld opzij zetten”: al je gedachten over wat je van de wereld wilt of je teleurstellingen in het verleden in de wereld – leg die opzij. Het probleem is dat we erg snel zijn om ze weer op te pakken. Hoewel veel van deze problemen er hier op dit moment niet zijn, kunnen we ze gemakkelijk tot kleine werelden vormen en dan betreden we die.

Daar zijn we zo goed in: werelden creëren voor onze gedachten, werelden voor onze emoties, en ze vervolgens binnentreden, onze verbinding verliezend met de adem. Je moet dus niet alleen je hebzucht en leed met betrekking tot de wereld apart nemen, maar ook elke verwijzing naar de wereld. De Thaise ajahns praten hier veel over onder verwijzing naar een Pali-term, sammati – hoewel het in het Thais als samut wordt uitgesproken. Het kan worden vertaald als ‘conventie’ of ‘veronderstelling’. Een van hun voorbeelden van een conventie is papiergeld. Het is gewoon papier, maar we geven het veel meer waarde dan alleen papier. We zijn het ermee eens dat het één dollar, tien dollar, 100 dollar, enzovoort waard is, omdat de overeenkomst zich voortzet in de tijd, en omdat genoeg mensen het ermee eens zijn, het is meer dan het doen alsof van kinderen. Het papier is echt wat waard voor ons.

Deze veronderstellingen hebben dus hun doel. Ze hebben hun functies. Maar buiten die functies zijn het nog steeds schijnvertoningen. En ze kunnen een last zijn. Je wilt ze niet meenemen naar gebieden waar ze niet geschikt zijn, zoals wanneer je veel papiergeld in een zak over je rug draagt ​​terwijl je ‘s nachts een gevaarlijke buurt binnenloopt. Op dezelfde manier, nu je mediteert, is elke veronderstelling die iets met de wereld te maken heeft een druk op de concentratie. Het past hier niet.

Mensen klagen over hoe moeilijk het is om tegenwoordig te beoefenen. Dat komt deels omdat we de hele tijd lastig gevallen worden door de veronderstellingen van de wereld. Of we stellen ons open voor hun invallen. We dragen kleine schermen bij ons. We staan ​​voortdurend in contact met andere mensen die deze veronderstellingen hebben. Om met hen in gesprek te zijn moeten we hun veronderstellingen oppakken en ermee instemmen. Maar wanneer je hier komt om alleen te zijn met je adem, wil je jezelf ervan ontdoen.

Beschouw de buitenwereld voorlopig eenvoudig als een idee. En dat is het nu in je gedachten is: slechts een idee. Je hebt er geen andere directe ervaring mee. Herinneringen aan het verleden zijn dingen die je van binnenuit oprakelt. Plannen voor de toekomst, je rakelt ze van binnenuit op. Je zou zelfs je gevoel van “hier” en hoe je hier zit kunnen nemen – waar het oosten is, waar het westen is, waar het noorden is, het zuiden – en proberen die richtingen te wissen. Denk aan het feit dat je bewustzijn gewoon aanwezig is, maar niet in welke richting dan ook georiënteerd. We hebben de neiging om te denken dat het bewustzijn vooruit kijkt, omdat de ogen aan de voorzijde van het lichaam zitten en de informatie van de ogen zoveel van ons bewustzijn in beslag neemt. Maar nu onze ogen gesloten zijn, hoeven we niet na te denken over welke richting vooruit is, welke richting achteruit, omhoog of omlaag. Zoals de Boeddha zei, je wilt vooruit en achteruit, omhoog en omlaag, allemaal gelijk, zodat er gewoon bewustzijn is.

Dat is slechts één van de conventies van de wereld die we hebben ingevoerd. Leg zoveel van deze conventies opzij als je kunt. Zie ze als veronderstellingen, dingen die je door je veronderstelling laat bestaan. En kijk dan uit voor het bewustzijn dat naar buiten wil en weer bij die werelden betrokken wil worden. Vraag het: “Waar ga je heen? En waarom ga je?” Hoe grondiger je deze ideeën opzij kunt zetten, hoe gemakkelijker het is om aanwezig te blijven bij de adem in en op zichzelf, en je gevoeligheid te ontwikkelen voor wat er hier in lichaam en bewustzijn gebeurt.

In plaats van zoveel te willen weten over ‘daarbuiten’, vraag jezelf eens iets eenvoudigs over ‘hierbinnen’. De Boeddha begint zijn instructies voor ademmeditatie met iets heel, heel eenvoudigs. Hij zegt: “Onderscheid een lange ademhaling. Onderscheid een korte ademhaling.” Het is interessant dat hij in zijn zestien stappen voor ademmeditatie het werkwoord ‘onderscheiden’ alleen in de eerste twee stappen gebruikt: het onderscheiden van een lange ademhaling, het onderscheiden van een korte ademhaling. Hoe ga je weten of een ademhaling lang of kort is? Je moet vergelijkingen maken: is deze ademhaling langer dan de vorige, of is ze korter? Dat vereist dat je opmerkzaam bent om de laatste ademhaling te onthouden, en dat je deze kunt vergelijken met de huidige.

Het is niet zo dat je twee keer naast elkaar kunt ademen. De laatste adem is weg terwijl je bij deze adem bent, en toch kun je het vergelijken. Wat zijn de functies van het bewustzijn waarmee je dat kunt doen? Bewuste aandacht en onderscheidingsvermogen: Bewuste aandacht om te onthouden; onderscheidingsvermogen om een oordeel te vellen. En je velt een oordeel. Dus je bent niet exclusief in het heden. Je wilt wel verankerd raken in iets dat hier is, iets dat je niet hoeft te veronderstellen, maar tegelijkertijd moet je een aantal mentale functies uitoefenen die het verleden kunnen omvatten. En daar wil je goed in worden. Je wilt er goed in worden om iets in gedachten te houden dat relevant is voor wat je nu wilt doen, en je moet de mogelijkheid willen ontwikkelen om vergelijkingen te maken.

Je leest zoveel over wat er mis is met het oordelende bewustzijn of het vergelijkende bewustzijn. Maar de enige plaats waar ik het advies van de Boeddha tegen het oordelende bewustzijn ooit heb gezien, is wanneer hij zegt: “Probeer niet de prestaties van andere mensen te beoordelen.” Je kunt nooit echt zeker weten wat iemand anders bereikt. Maar je wilt wel oordelen over welke mensen goed zijn om bij in de buurt te blijven, welke mensen niet, en – in je eigen bewustzijn – welke mentale toestanden goed zijn om in te verkeren en welke niet. En je wilt leren hoe je deze dingen betrouwbaar zelf kunt beoordelen. Dat vereist observatievermogen en het vermogen om de juiste vragen te stellen, want dat is wat onderscheidingsvermogen[1] voornamelijk is. Dus beginnen we die krachten en functies van het bewustzijn in de juiste richting te ontwikkelen door ze te richten op iets wat direct en onmiddellijk is: het ademhalingsproces.

Wanneer de Boeddha spreekt over de verlichtingsfactoren, zijn er twee processen of twee oefeningen die volgens hem erg nuttig zijn: de ene is het ontwikkelen van de juiste aandacht, het vermogen om de juiste vragen te stellen; en de andere is om ademmeditatie te beoefenen. En het is niet zo dat dit twee dingen zijn die afzonderlijk moeten worden gedaan. Je doet ze samen. Je focust op de adem, en stelt de juiste vragen over de adem en over de relatie van je bewustzijn met de adem.

We kijken hier in feite naar drie dingen: de adem, de gevoelens die met de adem opkomen, en dan de bewustzijnstoestand die toekijkt en die wordt gekalmeerd door de adem. Het bewustzijn staat zowel aan de ontvangende kant als aan de proactieve kant in zijn relatie tot de adem. Aan de ontvangende kant is het alert op het niveau van comfort dat uit de adem voortkomt en het effect ervan op het bewustzijn. Aan de proactieve kant probeert het erachter te komen welk soort ademhaling comfortabeler is, lang of kort – omdat dat de juiste aandacht is: het vraagt ​​je welke dingen een positief effect hebben en welke dingen een negatief effect hebben.

Dan breid je die vraag verder uit: wat doe je ermee als de adem comfortabel aanvoelt en een gevoel van welzijn geeft, zelfs een gevoel van vervoering? Wel, je verspreidt het. Je vergroot je bewustzijn en probeert je bewust te worden van het hele lichaam terwijl je inademt en uitademt. Je laat het gevoel van welzijn en vervoering verspreiden om zowel het lichaam als je bewustzijn te vullen. Dan vraag je jezelf af: “Wat voor impact heeft de ademhaling op het lichaam? Wat voor impact heeft de ademhaling op het bewustzijn?” Als het bewustzijn opgewekt moet zijn, ben je blij om te ademen op een manier die energie geeft. Als het bewustzijn gestabiliseerd moet worden, adem je op een manier die meer kalmte geeft.

Hoewel de Boeddha het woord ‘onderscheiden’ alleen in de eerste twee stappen van ademmeditatie noemt, betekent dit niet dat je geen onderscheidingsvermogen gebruikt in de resterende stappen. Het is gewoon zo dat het woord naar de achtergrond gaat en de werkelijke problemen van onderscheid maken naar voren komen. In de vierde stap bijvoorbeeld, vertelt de Boeddha je om de lichamelijke constructies te kalmeren, d.w.z. de in- en uitademing. In stappen zeven en acht vertelt hij je om met gevoel te ademen naar mentale constructies – gevoelens en percepties – en vervolgens om mentale constructies te kalmeren.

Nu, dingen zien in termen van constructie is een van de basisprincipes van inzicht en onderscheidingsvermogen: gevoelig worden voor hoe de acties van de adem je gevoel van het lichaam construeren, en hoe de acties van gevoelens en percepties je bewustzijnstoestand construeren. Maar de Boeddha laat je niet achter met alleen maar gevoelig te zijn: door je te vertellen deze dingen te kalmeren, vertelt hij je hoe deze gevoeligheid het beste te gebruiken, om inzicht met rust te combineren. Om het lichaam te kalmeren, kalmeer je de ademhaling. Om het bewustzijn opgewekt te maken, concentreer je je op gevoelens en waarnemingen die je energie geven. Om het bewustzijn tot rust te brengen, concentreer je je op meer kalmerende gevoelens en waarnemingen, zoals de labels die je op het lichaam of de adem aanbrengt.

Terwijl je dit doet, word je steeds gevoeliger voor het feit dat je hier op dit moment dingen doet om deze ervaring te creëren. Toegegeven, je creëert het niet uit het niets, maar je construeert je gevoel voor het heden uit de grondstof van je karma uit je verleden. Dit is van toepassing op al je huidige ervaringen, of je nu aan het mediteren bent of niet. De wens om je huidige ervaring goed te construeren en de vragen die je stelt als gevolg van de wens om het goed te doen: die kwaliteiten brengen je verder dan alleen maar bij de adem zijn en veranderen in juiste zienswijze en gepaste aandacht.

Als het bewustzijn zich dan kalmeert door de ademhaling en het gevoel van gemak dat met de ademhaling gepaard gaat, zal het tot rust komen. Terwijl het bewustzijn tot rust komt, wordt de adem zelf meer en meer stabiel. Kalmer en kalmer. Ze kan zelfs het punt bereiken waarop ze stopt omdat je hersenen zo weinig zuurstof gebruiken en de ademenergieën in het lichaam zo goed met elkaar verbonden zijn dat je niet hoeft te ademen. Je dwingt je adem niet om te stoppen. Je hebt er gewoon geen behoefte aan. Het bewustzijn is zo kalm.

En dan is de volgende vraag, wat doe je met die rust? Wat doe je met de concentratie en gelijkmoedigheid die daarbij horen? De Boeddha praat over het verder ontwikkelen van de verlichtingsfactoren. Hij zegt dat je op basis van afzondering – waarmee hij het bewustzijn in afzondering bedoelt – concentratie probeert te ontwikkelen. Je doet dat door te kijken hoe veranderlijk de dingen zijn waaraan je de neiging hebt om vast te houden in het lichaam, gevoelens en bewustzijn, en in de hele wereld. Ze komen, ze gaan, ze verlaten ons, en zoveel van onze interesse in hen is heel, heel geconstrueerd. Met andere woorden, er gebeurt iets in de wereld en we moeten het bewerken om het bevredigend genoeg, interessant genoeg te maken om het bewustzijn te voeden. Maar als je ziet hoeveel moeite je moet doen om voldoening te halen uit dingen die je gewoon blijven verlaten en blijven verlaten, begin je je af te vragen: “Waarom ga ik daarvoor? Wat is de aantrekkelijkheid daarvan?”

Wanneer je kunt beginnen met het uit elkaar halen van enkele veronderstellingen of conventies die je gebruikt om een ​​gevoel van interesse in de wereld te creëren, of om in de wereld te functioneren, kun je erachter komen wat de echte aantrekkingskracht van deze dingen is, welke voldoening je eruit haalt. En wanneer je begint te zien dat de verlokkingen het niet waard zijn, wanneer het wordt vergeleken met de nadelen: dat is wanneer je kalmte ontwikkelt. Je interesse in al deze dingen die je construeert begint te verdwijnen. Als gevolg hiervan beginnen de constructies zelf op te houden, omdat het verlangen dat ze in stand hield niet langer bestaat. Een deel van het bewustzijn blijft analyseren wat er aan de hand is, maar het is een heel subtiele analyse bovenop wat je hier hebt gedaan.

Het bewustzijn laat uiteindelijk los – en het laat alles los, zelfs die meest elementaire conventies en veronderstellingen op dat moment, zelfs de conventies van het pad zelf. Zelfs een juiste zienswijze is tenslotte een conventie – het is gebaseerd op het verlangen naar echt geluk en het heeft zijn aannames en veronderstellingen die hun waarde hebben in het leiden tot echt geluk. Maar zodra dat geluk is gevonden, kun je het ook laten gaan. Eigenlijk moet je. Anders zou het bewustzijn niet volledig worden vrijgegeven. Zodra het loslaten totaal is, is de bevrijding, de vrijheid die wordt onthuld, ook totaal.

Dit is iets dat kan worden bereikt. Het is niet alleen een verhaal uit het oude India. We lezen de verhalen over mensen die verlicht worden en luisteren naar de Boeddha en we vragen ons af: “Waarom was het zo gemakkelijk voor hen en zo moeilijk voor ons?” Dat is moeilijk te zeggen. We zouden terug moeten gaan om ze te interviewen.

Maar we hebben de leer van het bos-ajahns en de mensen die ermee hebben beoefend. Ze zeggen dat het nog steeds kan. Het kan nu moeilijker zijn. Het kan meer werk vereisen omdat er meer veronderstellingen zijn om ongedaan te maken. Het is echt moeilijk te zeggen. Maar veel ervan heeft te maken met onze bereidheid om onze veronderstellingen opzij te zetten, om afstand te nemen van zelfs de meest elementaire dingen die we over onszelf en over de wereld aannemen, en onszelf af te vragen: “Hoe zou het bewustzijn zijn als we gewoon die aannames voorlopig laten vallen?” We ontkennen niet dat ze hun geldigheid, hun tijd en plaats hebben. Maar wanneer je ze in gedachten opneemt in gebieden waar ze niet relevant zijn, creëer je veel onnodige problemen voor jezelf.

Dus op dit moment zijn de kwesties van de wereld niet relevant. Kijk hoeveel je ze opzij kunt zetten, loslaten en je kunt concentreren op wat er moet gebeuren om het bewustzijn tot rust te brengen, om deze kwaliteiten van concentratie en onderscheidingsvermogen in dialoog met elkaar te ontwikkelen. Daar komt het uiteindelijk op aan. In de factoren voor het ontwaken heb je eerst onderscheidingsvermogen en dit leidt tot concentratie. In de vijf faculteiten leidt concentratie tot onderscheidingsvermogen. Ze zijn in dialoog. En de dialoog gaat over de juiste aandacht: “Waar is het lijden nu? Wat doe ik om het te veroorzaken? Welke kwaliteiten van het bewustzijn kan ik ontwikkelen om de oorzaak te helpen verlaten, zodat ik het bewustzijn kan kalmeren en beseffen wat de nobele mensen uit het verleden zich hebben gerealiseerd: dat het nieuws van ontwaken, het nieuws van bevrijding, niet alleen hun nieuws hoeft te zijn. Het kan ook mijn nieuws zijn.”

Je moet onthouden dat het opzij zetten van veronderstellingen niet iets is dat alleen aan het einde van het pad gebeurt. Wanneer je de juiste vragen stelt, kijk je naar alles in termen van oorzaak en gevolg, actie en resultaat. Veel van de constructies van de wereld die we bouwen rond onze acties en onze identiteiten en onze gedachten over de wereld staan het direct zien van onze acties en hun resultaten ​​in de weg. Breng je onderscheidingsvermogen dus in dialoog met je concentratie om deze dingen weg te nemen. En je zult merken dat in plaats van armer te worden als je dingen loslaat, je eigenlijk een heel stuk rijker wordt.

Voenoten

[1] Ṭhānissaro Bhikkhu gebruikt ‘onderscheidingsvermogen’ (Eng. discernment) als vertaling van de 2e  verlichtingsfactor ‘Analyse van fenomenen’ (Pali-term: dhamma vicaya). Het is een verbijzondering/uiting van paññā, wat als wijsheid wordt vertaald. De echte betekenis gaat veel verder dan we doorgaans verstaan onder onderscheidingsvermogen. Het is deze factor waarmee je, op het niveau van de ultieme werkelijkheid, het niveau van de dhamma’s, de kleinst mogelijk waarneembare entiteiten zowel op fysiek als mentaal niveau, onderzoek doet naar hoe de werkelijkheid in elkaar steekt. Hier verwijst de Pali-term dhamma vicaya dan ook naar. Hiervoor is tevens een bijzonder hoge concentratie noodzakelijk.


Bovenstaande tekst is door buddho.nl naar het Nederlands vertaald. De Engelse versie, Toward Release staat op dhammatalks.org.

Over Thānissaro Bhikkhu

Thānissaro Bhikkhu (Geoffrey DeGraff) is een Amerikaanse boeddhistische monnik in de kammaṭṭhāna (Thaise bos) Traditie. Na zijn afstuderen op het Oberlin College in 1971 met een graad in Europese Intellectuele Geschiedenis, reisde hij naar Thailand, waar hij meditatie bestudeerde bij Ajahn Fuang Jotiko, die zelf een discipel was van de overleden Ajahn Lee. Hij trad in 1976 in Wat Dhammasathit toe tot de orde van monniken, waar hij na de dood van zijn leraar in 1986 bleef. In 1991 reisde hij naar de heuvels van San Diego County in de VS, waar hij Ajahn Suwat Suwaco hielp met het oprichten van Metta Forest Monastery (Wat Mettavanaram). Sinds 1993 is hij abt van dat klooster. Ṭhānissaro Bhikkhu is misschien wel het meest bekend om zijn vertalingen van de Dhammapada en de Sutta Pitaka - meer dan 1000 sutta’s - dat zo het hoofdaandeel aan sutta-vertalingen voor de website Accesstoinsight vormt, en zijn vertalingen van 'Dhamma-talks' van de Thaise (bos-) Ajahns. Hij heeft ook meerdere eigen werken over de Dhamma en studiegidsen voor zijn Pali vertalingen geschreven.

Begin met mediteren

Nu je hier toch bent …

…Willen we je iets vragen. Deze website is gemaakt uit liefde voor het boeddhisme en boeddhistische meditatie. Wij streven er naar om het onderwijs van de Boeddha zo helder en correct mogelijk weer te geven en toegankelijk te maken voor iedereen die erin geïnteresseerd is, zonder commerciële bedoelingen.

Jij kunt ons hierbij helpen door een donatie te geven aan Stichting Buddho. Elk bedrag, klein of groot, is voor ons van grote waarde, en het kost je maar een minuutje van je tijd.

Met jouw steun kunnen wij onze bijdrage blijven leveren aan het behoud en de bescherming van de Dhamma.

Hartelijk dank voor je vrijgevigheid!

Inspiratie in je inbox?

Schrijf je in op onze nieuwsbrief en ontvang een bericht als wij nieuwe inhoud plaatsen.

En wees gerust, we zullen je niet spammen.

De nieuwste berichten in je inbox? Schrijf je in op onze nieuwsbrief
(door je in te schrijven stem je in met ons privacybeleid)

Inspiratie in je inbox?

Schrijf je in op onze nieuwsbrief en ontvang een bericht als wij nieuwe inhoud plaatsen.

En wees gerust, we zullen je niet spammen.

De nieuwste berichten in je inbox? Schrijf je in op onze nieuwsbrief
(door je in te schrijven stem je in met ons privacybeleid)

Inspiratie in je inbox?

Schrijf je in op onze nieuwsbrief en ontvang een bericht als wij nieuwe inhoud plaatsen.

En wees gerust, we zullen je niet spammen.

De nieuwste berichten in je inbox? Schrijf je in op onze nieuwsbrief
(door je in te schrijven stem je in met ons privacybeleid)
De nieuwste berichten in je inbox? Schrijf je in op onze nieuwsbrief
(door je in te schrijven stem je in met ons privacybeleid)
Stichting Buddho